Fortyfikacje miejskie

O fortyfikacjach Żyliny dowiadujemy się po raz pierwszy z dokumentu Zygmunta Luksemburczyka - króla Węgier (1387-1437) wydanego w 1405 r., w którym nakazał on mieszkańcom miasta budowę zwykłych umocnień podobnych do innych wolnych miast królewskich. Wyznaczył nawet mieszkańców okolicznych osad, aby pomagali je budować i dostarczać potrzebny materiał. Niestety nie potwierdzono żadnych informacji o budowie zleconych fortyfikacji.

O ich budowie dowiadujemy się po raz pierwszy do 1474 r., kiedy to król węgierski Matej Korvín zwolnił mieszkańców Żyliny z podatku wojennego na okres trzech lat, ponieważ ponosili duże wydatki na budowę fortyfikacji. Z dokumentu nie dowiadujemy się, co to były za fortyfikacje ani w jakim rozmiarze i stopniu je zbudowano. Tak więc źródła pisane tylko krótko wspominają o potrzebie budowy lub już o budowie fortyfikacji, ale w ogóle nie wiemy w jakim zakresie i w jakiej jakości.

Żylina nie miała murowanych fortyfikacji, jak miało to miejsce w wielu ważnych miastach na Słowacji. Wiele przetrwało do dnia dzisiejszego. Można je zobaczyć zwłaszcza w Trnawie, Bardiowie, Lewoczy, Kieżmarku, Kremnicy. Niedawne próby zainstalowania nowo odkrytego ceglanego budynku w centrum handlowym Mirage nie powiodły się, ponieważ jego datowanie i lokalizacja nie pozwalają na jednoznaczną decyzję, czy jest on częścią miejskich fortyfikacji, czy od dawna poszukiwanego Zamku Żylinskiego.

W kilku miejscach wokół średniowiecznego centrum miasta zdążyły się pojawić tylko rowy, które otaczały najstarszą część Żyliny. Po raz pierwszy przy wykopach fundamentów budynku obecnego Powszechnego Banku Kredytowego (Všeobecná úverová banka) w 1974 r. Pod ówczesną ulicą Kováčską pojawiła się pogłębiona fosa, wypełniona na dnie błotnistą warstwą szaro-zielonego koloru. Oprócz dwóch fragmentów ceramiki nie udało się jednak znaleźć innych dobrze datowanych znalezisk. Odłamek z dna naczynia, być może z XV wieku oraz fragment glinianej płytki z motywem postaci kobiecej z XVI - XVII wieku odpowiadałyby pisemnemu zapisowi budowy fortyfikacji w XV wieku jak mówi dokument króla Macieja Korwina.

Kolejnym wkładem w wyjaśnienie obwarowań miejskich była budowa dwóch budynków przy ul. Priekopa, gdzie potwierdzono występowanie wodnej fosy wypełnionej w dolnej części warstwą bagna. Tak więc umocnienie Żyliny fosą w XV, a może nawet już w XIV wieku przynajmniej w takiej formie było zapewnione. Najważniejszym dowodem na potwierdzenie tego założenia były badania na ulicy Hodžovej w 1995 roku. W tamtym czasie udało się przynajmniej częściowo zbadać fosę o szerokości ponad 5 m i głębokości co najmniej 3 m. W jej czwartej warstwie na głębokości około 2 m znaleziono średniowieczny garnek ozdobiony jednym szerszym i dwoma węższymi żłobieniami obwodowymi, który można datować na XIV wiek. Kontynuacja tej głębokiej fosy została potwierdzona podczas budowy garaży podziemnych między ulicą Hurbanova a Górny Wał. Pojawiły się tu nawet trzy idące za sobą fosy. Najgłębsza i najbliższa centrum miasta również datowana jest na XIV wiek.

Na mapie miasta z 1747 r. historyczne centrum Żyliny otoczone jest wałami obronnymi i fosami. Już nazwy ulic Horný (Górny) i Dolný (Dolny) val (Wał) i Priekopa (Fosa) mówią o formie, w jakiej miasto Żylina zostało ufortyfikowane. Nigdy tu nie stały ceglane mury, tylko ziemne wały i fosy. Podczas powstania Franciszka II. Rákociego, kiedy miasto zostało zajęte przez wojska cesarskie w 1708 roku, jego dowódca, generał Ebergényi, zarządził budowę palisad wokół miasta i wokół przedmieść. O fortyfikacjach ponownie wzmiankuje się w 1712 r., kiedy wspomniany generał zezwolił na usunięcie zgniłych palisad, ale nakazał odbudowę fos wokół miasta. W żadnym przypadku nie ma mowy o murowanych fortyfikacjach. Ostatni raz głęboka fosa pojawiła się ponownie podczas kopania fundamentów budynku CrystalPalace, naprzeciwko budynku VUB. Niestety, jej badania pozostały niedokończone.

W ten sposób obwarowania miasta od najdawniejszych czasów do początku XVIII wieku składały się tylko z fos wodnych i ziemnych wałów lub drewnianych palisad. Nie jest to zaskakujące. Na przykład Komarno, duża twierdza na Dunaju, miała jeszcze pod koniec XVI wieku podobne fortyfikacje. Tak opisał to ewangelicki ksiądz, członek poselstwa królewskiego, w drodze do Stambułu: „Miasto było otoczone masywną palisadą z grubych kłód do wysokości połowy człowieka i starannie oklejonych gliną”. Ten rodzaj fortyfikacji miast i twierdz był wówczas powszechny na Węgrzech. Ponieważ Żylinie nie udało się zbudować murowanych fortyfikacji, jak to nakazywał król Zygmunt już w 1405 roku, nie stała się nawet wolnym miastem królewskim i do początku XVI wieku pozostała miastem ziemiańskim, na czele którego stał dziedziczny wójt. W tym czasie udało jej się samodzielnie wykupić, poprzez odkupienie całego majątku dziedzicznego wójta. Tego nie udało się bez pomocy króla ani miastu Bardiów, ani Priewidza, którym pomagali węgierscy królowie Ludwik I i królowa Maria, jego córka.

Pewnych przesłanek o budowie silniejszych fortyfikacji miasta dostarczyło odkrycie ceglanego budynku o okrągłym rzucie, który został znaleziony w trakcie badań archeologicznych w rejonie nad garażami podziemnymi między Górnym Wałem a ulicą Hurbana. Budowla, podobna do wieży zamku Budatín, nie tylko w planie, ale także wymiarach, jest datowana na podstawie znalezisk znalezionych w zagłębionym dole znajdującym się w jej środku od połowy XV do początku XVI wieku. Ponieważ ewidentnie znajduje się wewnątrz fortyfikacji miejskich, za fosą miejską, można przypuszczać, że była ich częścią. Nie można je połączyć z zamkiem w Żylinie, o którym wspomina się w XIV-XV wieku kilkakrotnie, ale zgodnie z dokumentem z 1397 r. znajdował się on w pobliżu miasta, a nie w mieście w jego fortyfikacjach. Można przypuszczać, że wieżę zbudowali mieszkańcy Żyliny po wielokrotnych najazdach wojsk husyckich na miasto w latach 1430-1434. W obawie, że by to się więcej nie powtórzyło, przystąpiono do jej budowy po wycofaniu się wojsk husyckich i pobratymczych, które przemieszczały się tu jeszcze w latach 60. plądrując okoliczne zamki i miasta. Na przykład zbudowali małą fortecę - Basztę w pobliżu zamku Streczno, z której bezpośrednio atakowali zamek; w miejscu Hradisko (Grodzisko) koło Gbeľan zajęli starszą fortyfikację z okresu łacińskiego. Znaleziono tu monetę Macieja Korwina z 1464 r., metalowe części kuszy i metalową kule do hakownicy. Wszelkie dowody na obecność załóg, które przybyły tu wraz z Janem Jiskrem, aby bronić praw syna królowej Elżbiety - Władysława V. Można przypuszczać, że właśnie z budową owej wieży wiąże się dokument związany z umorzeniem przez króla Macieja Korwina od 1474 r. podatku wojennego na trzy lata. Było by to najbardziej prawdopodobne dlatego, że datowanie nie tylko położenia, ale i czasu trwania ceglanej wieży przypada właśnie na ten okres. Jej upadek w pierwszej połowie XVI wieku być może spowodował wielki pożar, który zniszczył miasto w 1521 r. Od tego czasu w Żylinie zaczęto budować tylko domy murowane, w przeciwieństwie do poprzedniego okresu, kiedy większość budynków również na centralnym rynku była drewniana. Historia Żyliny od jej początków do współczesności jest pełna niespodzianek i nadal można spodziewać się ich dalszego dopełnienia, czy to poprzez ponowną oceną pisemnych dokumentów, czy odkryciem nowych, nieznanych dotąd obiektów.

Odkrycie murowanej budowli w pobliżu kościoła parafialnego wywołało szereg skojarzeń nie tylko co do jej datowania, ale przede wszystkim do jej wykorzystania w średniowiecznym mieście. Wchodziła w skład fortyfikacji miejskich lub jest pozostałością po zamku miejskim, o którym mowa w latach 1350-1457 w kilku źródłach pisanych. Jednoznaczna decyzja prawdopodobnie nie jest możliwa, zwolennicy obu znajdują wystarczające argumenty na poparcie swoich twierdzeń. Zatem w nowych badaniach może być jeszcze jedna szansa, tak jak po wielu latach udało się przekonująco udowodnić, że kościół parafialny nie był częścią zamku w Żylinie, jak stwierdził w 1874 roku pierwszy żyliński historyk Aleksander Lombardini w swojej książce Krótka historia wolnego miasta Żylina. Nie tylko nie udowodniono jego twierdzenia, ale wręcz przeciwnie, w miejscu obecnego kościoła parafialnego stał starszy, jednonawowy kościół, a jego dwuspadowy dach pojawił się jako odcisk podczas badań wschodniej ściany wieży kościoła. Prawdopodobnie był już częścią pierwotnego starszego budynku, a nowa trójnawowa bazylika tylko włączyła go do planu piętra. Wieża kościoła nigdy nie była częścią zamku w Żylinie, ale była częścią starszej budowli sakralnej zbudowanej na początku drugiej połowy XIII wieku, około 1250 roku.

Od samego początku obwarowania miasta składały się tylko z fos, jak pokazano na mapie z 1747 r., a dopiero od drugiej połowy XV wieku być może dobudowano okrągłą budowlę z cegły służącą do obrony przeciw napływowi wojsk husyckich z Budatína, a więc z Kisuc i Śląska, wzdłuż dawnego szlaku handlowego, którym z Cieszyna przybywali także niemieccy kupcy i rzemieślnicy, którzy odegrali dużą rolę w kształtowaniu miasta i uzyskiwaniu praw miejskich nadawanych przez królów węgierskich.

Pierwszy znany przywilej pochodzi od Karola Roberta z 1321 r., kolejny od jego syna Ludwika I. Wielkiego 1357 - jarmarki doroczne, a także przywilej dla Słowaków żylińskich z 1381 r. o równej reprezentacji Słowaków i Niemców w radzie miejskiej i wreszcie królowej Marii z 1384 r. o możliwość korzystania z prawa magdeburskiego miasta Krupina. Można zatem powiedzieć, że największy rozwój Żyliny nastąpił w XIV wieku pod panowaniem królów Andegawenów, kiedy prawdopodobnie wzniesiono pierwsze fortyfikacje. Najprawdopodobniej przez większość życia miasta fortyfikacje były stosunkowo proste, składały się tylko z fos, ziemnych wałów i być może drewnianych palisad. Ich wzmocnienie poprzez dobudowanie okrągłej ceglanej wieży w północnej części założenia było prawdopodobnie tylko krótkim epizodem, który nie trwał długo. Dlatego nawet na początku XVIII wieku powrócili do sprawdzonych fos fortecznych i wałów obronnych uzupełnionych palisadami, zgodnie z rozkazem generała Ebergenyi w 1708 i 1712 roku.

Źródło: Milan Novák, Peter Štanský

Fotogaleria

TIK na Facebooku

SZUKAJ POŁĄCZENIA

Przez
Dodaj przejścia

ŽILINA VIRTUÁLNE

ŽILINA VIRTUÁLNE

POČASIE

ŽILINA