Synod Żyliński

Katedrálny chrám - miesto konania Žilinskej synody v roku 1610

Miasto Żylina podczas swojej bogatej historii przeżyło wiele wydarzeń o bardzo istotnym znaczeniu, przekraczających ramy miasta. Jednym z nich był i Synod Żyliński. Wszystko zaczęło w roku 1517, dokładnie 31.10., kiedy Marcin Luther wystąpił w Wittenberdze ze swoimi 95 tezami, które pierwotnie miały za cel tylko podniecić dysputy akademiczne. Nawet sam Luther nie był w stanie przewidzieć, jak szybko się jego tezy rozprzestrzenią i jaki będą miały oddźwięk. Był zdziwiony również radykalizacją swoich idei. Na początku sam ostro przeciwko temu występował. Oddźwięk na jego tezy w Niemczech był przyczyną tzw, wormskiego edyktu. W nim był Luter oznaczony za heretyka. Musiał się ukrywać na zamku Wartburg. Po roku 1522 powraca do swojej aktywnej pracy. Razem ze swoim współpracownikiem Philippem Melanthonem wypracował podstawy Ewangelickiego Kościoła Augsburskiego Wyznania. Augsburkie dlatego, że były przedstawione Karolowi V. na sejmie Rzeszy w Augsburgu 25 lipca 1530 roku. Augsburska konfesja posiadała 28 tez.
Nauczanie Luthera przetransformowało się do życia pod nazwą Ewangelicki Kościół Augsburskiego Wyznania. Ewangelicki, ponieważ podstawą uczenia i norm zachowania była Ewangelia i Pismo Święte. Nazwa ta była najczęściej używana w średniej i wschodniej Europie. W innych krajach używali innych nazw.

Szerzenie Nauczania Luthra

Tezy Luthra bardzo szybko się szerzyły w krajach Europy, gdzie mówiono po niemiecku. Ani teren dzisiejszej Słowacji nie był wyjątkiem. Wielu książąt i szlachciców podpisywało się pod reformę kościoła. Powstały pierwsze sobory. Nie były jeszcze pewnie organizowane. Funkcjonowały niezależnie. Były pod ochroną miast i miejscowych mocypanów. Pierwszą próbę organizacji kościoła przeprowadziły miasta górnicze w roku 1536. Nie mieli jeszcze głównego przedstawiciela – seniora. Pierwszym seniorem został Michał Radaszyn, proboszcz z Bardziejowa. Został on seniorem pięciu miast. W jego śladach udały się kolejne miasta Słowacji. Był to pierwszy krok ku organizacji życia wewnętrznego kościoła. Ale ani senioraty nie mogły jeszcze stworzyć podstaw dla nowego kościoła. Już w pierwszej połowie XVI wieku ozywały się głosy wołające po stworzeniu większych organizowanych form. Pierwszy synod na Węgrzech był w roku 1545 w Erdöde. Tutaj były przyjęte podstawy ewangelickiego kościoła. Zgłosili się do augsburskiego wyznania. W tym miejscu należy przypomnieć, że Synod Żylinski nie był pierwszym, który odbył się na terenie dzisiejszej Słowacji. Pierwszym synodem na Słowacji, rok po tym węgierskim, był Synod Preszowski. Wzięli w nim udział przedstawiciele pięciu miast ze wschodniej Słowacji oraz Spiszu i Szarysza. Synod przyjął kolejnych 16 istotnych ustanowieni, które uporządkowały wewnętrzne życie kościoła i jego członków. Dał podstawy zarządzania wewnętrznego, które było dwustopniowe – ksiądz i senior. Senior odpowiadał poziomowi biskupa w kościele katolickim. Synod Preszowski pomógł rozwijać organizację ewangelików na terytorium dzisiejszej Słowacji.  

Początki ewangelickiego kościoła na Słowacji związane są z miastami ponieważ właśnie tu skoncentrował się silny niemiecki żywioł. Również i na Spiszu. Od połowy XVI wieku nastąpił szybki rozwój ewangelickiego kościoła na Węgrzech a więc i na Słowacji. Na stronę ewangelików przechodzily znaczące rody szlacheckie, np ród Thurzów i Ileszhaziów. Mimo wszystkich tych kroków ciągle brakowało całkowitego ukończenia procesu formowania organizacji Kościoła. To przyniósł Synod Żyliński w 1610 roku. Milosz Klatik, generalny biskup EKAW na Słowacji tak go ocenił: „Żyliński synod był pierwszym prawomocnym organem Kościoła Ewangelickiego na Słowacji. Tak położył pewne podstawy niezależnej prawniczej kościelnej organizacji ewangelików na Słowacji“. Ocena ta była ogólnie przyjęta i specjalistami. Synod w zasadzie uniezależnił kościół ewangelicki na Słowacji. Odróżnił go od innych kościołów.

Synod Żyliński i pałatyn Thurzo
Odpowiednie warunki
, które powstały na początku XVII wieku, umożliwiły zorganizowanie synodu w Żylinie. Długie walki pomiędzy Habsburgami i powstańcami skończyły się podpisaniem pokoju w Wiedniu w roku 1606. O dwa lata później rezultaty umowy pokojowej były zalegalizowane na sejmie węgierskim w Bratysławie. Umowa zawierała w sobie pewien stopień swobody religijnej, zrównoprawnienie katolików i ewangelików przy wyborach palatyna. Ewangelicy dostali prawo niezależnej organizacji i wyboru biskupów. Ewangelicy prawami tymi uzyskali wiele, ale aby móc wprowadzić je w życie, musieli zwołać nowe zgromadzenie – synod. Podjął się tego ówczesny palatyn, ewangelik z siedzibą w Bytczy –   – hrabia Jerzy Thurzo. Urodził się 2 września 1567 roku na zamku Lietawa. Był piątym Jerzym w swoim rodzie. Jego ojciec umarł, kiedy miał dziewięć lat. Wychowała go matka wraz z ojczymem Imrychem Forgaczem. Podobnie jak i inni szlachcice, miał przed sobą drogę wojenną. Odnosił sukcesy i tak postępował w funkcjach państwowych. Był radcą królewskim, głównym pucharnikiem a później też głównym mistrzem stołowania. Poszerzył rodzinny majątek. Naprzyklad uzyskałw żupę Orawa do rodzinnego dziedzicta.

Kiedy został palatynem w roku 1609, z tytułu swojej funkcji miał wpływ na wprowadzanie praw ewangelików do życia. W tym samym roku podjął pierwsze kroki, aby zwołał synod w Żylinie. Przeprowadził dwie porady z pastorami. Pierwsza odbyła się z pastorami z Żyliny i jej okolicy w czerwcu 1609 a druga z pastorami z okolic Suczian w sierpniu 1609. Uzgodnili termin synodu w Żylinie na 28 marzec 1610. Wszystko było dobrze przygotowane. 15 dni przed rozpoczęciem synodu – 13 marca, Thurzo pisał oficjalne zaproszenia. W nich pisze o dążeniach, aby wszystkie religie miały swoich przedstawicieli i superintendentów swojego wyznania. Aby każde ustanowienie było wprowadzone w życie trzeba zwołać synod 10 podunajskich żup na 28 marca do miasta Żylina. Powód, dlaczego właśnie do Żyliny, wytłumaczył prostymi słowami, że tam można „wygodnie być“. Panów prosił, aby z każdego regionu posłali jednego pastora i jednego obywatela na synod, ponieważ mają wybrać swojego superintendenta.  

Przebieg Synodu Żylińskiego   
W zgromadzeniu wzięło udział 20 przedstawicieli szlachty, 3 przedstawiciele miast królewskich z Bratysławy i Modrego oraz 28 pastorów i seniorów z 10 górnowęgierskich żup. Uczestnictwo było na pierwszy rzut oka niewielkie, ale zato reprezentacyjne. Główne słowo miał pałatyn Jerzy Thurzo i senior Górnowęgierskiego senioratu, proboszcz z Bytczy Eliasz Lani. Uroczyste otwarcie synodu w żylińskim kościele parafialnym rozpoczęto hymnem religijnym „Veni Sancte Spiritus“. Przewodniczącym był Juraj Thurzo. W przywitaniu podkreślił główne powody zwołania synodu: uniezależnienie kościoła ewangelickiego, budowanie nowej organizacji, wybór własnych superintendentów i uzgodnienie praw porządkowych wewnętrznego życia ewangelików. Zebranie trwało trzy dni, podczas których były sformułowane pierwsze synodalne ustanowienia kościoła ewangelickiego. Byli wybrani jej pierwi superintendenci (biskupi).  
Autorami pierwszych 16 ustanowieni i superintendskiej przysięgi byli Eliasz Lani, Alexander Socovinus i ze stanów świeckich Jarosław Zmeszkał i Jerzy Lehocki. Pałatyn Juraj Thurzo potwierdził ustanowienia synodu i wydrukował je w Bardziejowie. Rozesłał je potem do dziesięciu żup do Górnych Węgier. W ten sposób były położone podstawy organizacji i zarządzania kościoła ewangelickiego na Słowacji. Doszło i do prawnego uniezależnienia ewangelików od kościoła katolickiego. Według Petríka Synod Żyliński miał również znaczenie polityczne. Jego konkluzje w dziedzinie administracyjno– zarządzeniowej, które dotyczyły dziesięciu słowackich żup, w gruncie rzeczy znaczyły pierwsze instytucjonalne uznanie słowackości pewnego ograniczonego obszaru. Teren dziesięciu górnowęgierskich żup był włączony do trzech superintendencji: Trenczańskiej - Trenčianskej (Trenčianska, Oravská a Liptovská), Bańskiej - Banskej (Turčianska, Zvolenská, Hontianska i Novohradská), Nitrzańskiej - Nitrianskej (Nitrianska, Prešporská i Tekovská). Poprzes tajne głosowanie byli wybrani pierwsi superintendenci. Treńczańskim stał się Eliasz Lani, proboszcz z Bytczy i senior górnotreńczański. Bańskim superintendentem został brzeźniański pastor Samuel Melík. Nitrzańskim superintendentem był wybrany ksiądz i proboszcz z Bojnic Izak Abrahamides. Synod miał znaczenie i w tym, że w pewien sposób uspokoił waśnie narodowościowe, ponieważ w kościele ewangelickim połączyli się ludzie różnych narodowości: Słowacy, Niemcy, Węgrzy. Aby i reszta miała swoich przedstawicieli – wszyscy superintendenci byli Słowakami – powstała funkcja dozorcy (inspektora) dla każdego terytorium. Dozorca węgierskiej lub niemieckiej narodowości był w gruncie rzeczy zastępcom, czy namiestnikiem superintendenta. Wszyscy dozorcy wywodzili się ze stanu duchownego. Inspektorem niemieckich kolonii w Preszporskej, Nitrzanskiej i Tiekowskiej żupie został bratysławski ksiądz Szymon Heuchelin a inspektorem miast górniczych Pavel Lentz, ksiądz z Bańskiej Szczawnicy. Zastępcą węgierskich soborów w tych żupach stał się sieradzki ksiądz Stefan Kürti.

Superintendenci Eliasz Lani i Samuel Meli byli do swoich urzędów wprowadzeni 30 marca 1610 roku. Wtedy nieobecny Izák Abrahamides był wprowadzony dodatkowo. Uroczysty akt wprowadzenia odbył się w żylinskim kościele. Wykonał go ksiądz z Hlohowca Jan Fabricius. Superintendenci złożyli uroczystą przysięgę według 16 synodalnego ustanowienia. Przeciwko synodu i jego wynikom protestował arcybiskup i kardynał ostrzyhomski Franciszek Forgacz. Natychmiast po skończeniu synodu wydał w kwietniu dokument, w którym prezentował swoje zastrzeżenia względem wszystkich ustanowieni synodu. Ewangelicy reagowali obronnym dokumentem. Ten był wydany w Koszycach dzięki palatynowi Thurzowi również w roku 1610 pod nazwą „Apologia pro synodoSolnensi ejusque constitutionibus“. ". 

Znaczenie Synodu Żylińskiego
Artykuły były ponownie wydrukowane po prawie stu latach w Żylinie u Wiliama Kandery. Publikował je również Aleksander Lombardini, który podkreślał ważność Synodu Żylińskiego, głownie dlatego że podziwiał osobę Juraja Thurza. 16 artykułów przyjętych w Żylinie było wskazówkami do życia i przepisami organizacji kościoła ewangelickiego. Już pierwsze ustanowienie nakazywało pastorom, aby postępowali zgodnie z uczeniem apostoła świętego Pawła. Oraz, aby uchowali religię w jej najczyściejszej formie. Czwarte ustanowienie było praktyczne i dotyczyło gospodarzenia parafii. Na przykład trzeba było dbać o to, aby majątek i gospodarstwo nie były niszczone. Nie wolno go było pomniejszać. Gdyby coś takiego się stało natychmiast trzeba było informować polityczne zwierzchności. Dziewiąte ustanowienie zajmowało się prawie prawem karnym. Głównie heretykami. Synod podzielił kompetencje pastorów na większe, które mógł rozwiązywać tylko superintendent i na mniejsze, podlegające dozorcom i seniorom. Kary członków kościoła oraz ich oddanie władzom świeckim mieli w kompetencjach superintendenci. Mimo, że synod rozwiązywał problemy tylko jednego kościoła, bardzo wiele znaczył w historii miasta Żylina. Był jednym z najważniejszych wydarzeń, ku któremu doszło w mieście w przeciągu jego historii. 

Źródło: M. Mrva

Fotogaleria

TIK na Facebooku

SZUKAJ POŁĄCZENIA

Przez
Dodaj przejścia

ŽILINA VIRTUÁLNE

POČASIE

FOTOGALÉRIA