Przywilej dla Slowaków

Ratusz miasta, Mariánske námestie 1

Przywilej Ludwika I Wielkiego z roku 1381 dla Słowaków mieszkających w Žilinie jest pierwszym dokumentem pisemnym o świadomości narodowej mieszkańców słowackich na naszym terytorium, a jednocześnie również pierwszym dowodem o takim przejawie świadomości narodowej w Europie środkowej. Król za pośrednictwem tego przywileju potwierdził Słowakom równe zastępstwo w dwunastoosobowej radzie miejskiej, jak mieli przedstawiciele narodowości niemieckiej, którzy chociaż nie mieli liczną przewagę w mieście, a prędzej bardziej znaczące postawienie ekonomiczne, niż reszta mieszkańców Žiliny. Impulsem własnym do wydania Przywileju była skarga przedstawicieli obywateli narodowości słowackiej z Žiliny bezpośrednio królowi Ludwikowi I w czasie jego odwiedzin miasta początkiem maja 1381 roku. Mianowani skarżyli się, iż mieszczanie niemieccy nie przestrzegają stary zwyczaj i nie chcą ich, jako przedstawicieli narodowości słowackiej dopuścić za członków rady miejskiej. Król skargę rozpatrzył, oszacował i stwierdził, iż mieszkańcy słowaccy Žiliny mają do tego prawo od dawna a przy tym tworzą jeszcze również większość mieszkańców nie tylko miasta, a również jego okolic. W końcu swoje obowiązki wobec królestwa pełnią tak samo, jak również mieszczanie narodowości niemieckiej.

Wdrożenie przywileju w życie miasta nie było takie łatwe, jak wyglądałoby, skoro zasądził go bezpośrednio król Węgier. Walka o jego wdrożenie trwała długo, aż do 40 lat 15 wieku. Mieszczanie Žilińscy w roku 1431 zażądali od konwentu Turčańskiego w Kláštor pod Znievom sporządzenie uwierzytelnionego odpisu przywileju, gdyż podczas pobytu wojsk husyckich w Žilinie we wrześniu 1431, kiedy miasto zostało znacznie uszkodzone, uszkodzony został oryginał dokumentu z roku 1381. Konwent Turčański przepisał oraz poświadczył wiarygodność przywileju, również jego prawość. W ten sposób w końcu ten dokument został zachowany do dni dzisiejszych, natomiast oryginał został zgubiony, albo zniszczony przy niektórym z wielu innych pożarów miasta. Napełnienie przywileju nastąpiło dopiero po dalszym pobycie wojsk husyckich w Žilinie na przełomie lat 1433-1434, kiedy nastąpił poważny ubytek patrycjatu niemieckiego i miasto uzyskało czysto słowacki charakter.

Odwiedziny osobiste króla węgierskiego w Žilinie jest dowodem tego, iż chodziło o bardzo poważny spór pomiędzy dwoma grupami mieszczan w środowisku znaczącego centrum handlowego, rzemieślniczego i prawnego szerszych okolic północnozachodniej Słowacji. Król Ludwik I, zwany również Wielki, był synem króla węgierskiego Karola I Roberta z rodu Anjou i Elżbiety Piastowskiej. Urodził się 5 marca 1326 i zmarł 10 września 1382. Królem Węgier stal się w roku 1342 a Polski w roku 1370. Przyimek Wielki uzyskał nie tylko wybojami, którymi poszerzył swoją moc od wybrzeża morza Bałtyckiego do Adriatyckiego, ale również wsparcie klasztorów, jako ośrodków kultury i wykształcenia w całym kraju również założeniem pierwszego uniwersytetu w Pięć - kościele.

Dokument z treścią Przywileju dla Słowaków Žilińskich znajduje się w Państwowym archiwum powiatowym w Žilinie i napisany jest kursywą gotycką na pergaminie o rozmiarach 410 x 175 x 40 mm. Ostemplowany jest przywieszoną pieczęcią woskowa Konwentu Turčańskiego z obrazkiem Madonny. Przywilej jest jednocześnie również dowodem, iż tutejsi Słowacy wyraźną miarą podzielali się na powstaniu i rozwoju miasta i służy jednocześnie w szczególności, jako świadectwo świadomości narodowej całego narodu Słowackiego. Natomiast liczność określonej grupy etnicznej w średniowieczu nie znaczyła również takie same uczestnictwo w prawach. Odnośnie prawa było ważniejsze rozwarstwienie majątkowe obywatelstwa i w miejscach, gdzie znajdowały się tylko dwie narodowości w mieście, uzyskały spory społeczne charakter walk narodowościowych. Chociaż mniej liczny, ale majątkowo mocniejszy patrycjat niemiecki nie chciał dozwolić, aby do decyzji o administracji miasta wchodzili również mieszczanie słowaccy, którzy jednak względem swoich jednakowych obowiązków chcieli mieć również takie same prawa. Dlatego dokument Ludwika I z 7 maja 1381 jest wyrazistym dowodem tutejszych stosunków, a jednocześnie również dowodem siły i pewności siebie mieszczan słowackich w Žilinie, skoro mieli odwagę dochodzić swoich roszczeń bezpośrednio u władcy. Już w czasie badania dokumentu było oczywiste, iż w rzeczywistości nie chodzi tutaj o przywilej w prawym sensie słowa, a prędzej o zgodę, aby było jednakowe zastępstwo w radzie miejskiej, ale jego ewentualne nie przestrzeganie nie przynosiło żadnych surowych sankcji i dlatego oczywiście stawało się, iż nie zawsze był przestrzegany. Dlatego również delikatne sformułowanie dokumentu oznacza, iż pozycja patrycjatu niemieckiego w Žilinie była bardzo mocna, nawet jeżeli roszczenia mieszczan słowackich były uzasadnione. Takie delikatnie sformułowanie wystarczyło Słowakom również w roku 1431, gdyż jeszcze również w tym okresie była pozycja mieszczan niemieckich mocna bez względu na fakt, iż ostatni zapis w księdze Žilińskiej w języku niemieckim pochodzi z roku 1429. Dowodem pośrednim o przewadze słowackiej grupy etnicznej w Žilinie w połowie 15 wieku jest również fakt, że przestali potwierdzać powtórnie swoje prawa do zastąpienia parytetowego w radzie miejskiej, gdyż było to już oczywistością a żywioł słowacki uzyskał w mieście całkowitą przewagę.

Tłumaczenie treści łacińskiej brzmi: „My Ludwik z Boskiej miłości król Węgier, Polski, Dalmacji itp. zwracając do pamięci zawartością obecnego dokumentu oznajmiamy wszystkim, których dotyczy to, iż ze strony Słowaków, naszych mieszczan i gości z Žiliny, została naszemu Majestatowi przedłożona wielka skarga, iż według starego zwyczaju i przywilejów naszego miasta zwanego Žilina ze strony jednej pomiędzy nimi i drugiej strony naszymi mieszczanami i gośćmi Niemcami ze wspomnianej Žiliny wybierali się za mieszczan przysięgłych i do rady miejskiej w takiej samej ilości (Niemcy oraz Słowacy), ale teraz wspomniani Niemcy, mieszczanie i goście ze wspomnianej Žiliny mają kłopoty z dopuszczeniem ich do wyborów za mieszczan przysięgłych do rady miasta, chociaż to tak wymaga stary zwyczaj, jak również udzielony przywilej. Dlatego, że oni (Słowacy) uczciwie i kompletnie płacili, przyczyniali się i wnosili wszystkie składki oraz podatki, jak również usługi nam oraz naszym wojewodom dla nich ustanowionych, jak również tym, którzy zostaną powołani, tak samo jak mianowani Niemcy, mieszkańcy i goście naszej wspomnianej Žiliny, dlatego (Słowacy) poprosili nasz Majestat, abyśmy pomogli im. I dlatego, że Słowacy, nasi mieszkańcy i goście w mianowanej Žilinie, jak również w kraju tym liczniejsi są, niż mieszczanie oraz gości Niemcy, nie różnią się od nich przy płaceniu składek, podatków, ani przy świadczeniu usług i tak samo płacą nam, jako nasi mieszczanie i goście Niemcy, dlatego z tych powodów nam oraz naszym hrabiom wynika, aby z naszych mieszczan i gości Słowaków ze strony jednej i drugich naszych mieszczan i gości Niemców ze strony drugiej, powinni za mieszczan przysięgłych i do rady mianowanego miasta wybierać oraz dopuszczać w takiej samej liczbie. Dlatego po zważeniu z naszymi hrabiami, aby usunąć i kompletnie wykorzenić podstawę wszelkich sporów i kłopotów pomiędzy naszymi wspomnianymi mieszczanami i gośćmi Słowakami ze strony jednej i wspomnianymi mieszczanami i gośćmi Niemcami ze strony drugiej i wszyscy mogli żyć w pokoju i spokoju, rozporządzamy, aby pomiędzy mianowanymi mieszczanami i gośćmi Słowakami ze strony jednej oraz naszymi mieszczanami i gośćmi Niemcami ze strony drugiej za przysięgłych radnych wybierali i powoływali się zawsze osoby w takiej samej liczbie oraz aby mianowani nasi mieszczanie i goście Słowacy, tak samo jako mianowani mieszczanie i goście Niemcy stawali się członkami rady wspomnianego naszego miasta. Dane we wspomnianej Žilinie drugiego dnia po świecie świętego Jana przed (Łacińska) bramą roku Pana 1381.

W roku 600 rocznicy udzielenia Przywileju dla Słowaków Žilińskich odbyła się w dniach 8 -12 czerwca 1981 w Motelu w Strečno konferencja międzynarodowa poświecona stosunkom narodowościowym miejsc słowackich, z której została opublikowana publikacja: Narodowościowy rozwój miast na Słowacji do roku 1918, w zakresie 272 stron. Przy 620 rocznicy wydania przywileju odbyła się Konferencja w Starym ratuszu i z niej został opublikowany zestaw wykładów pod nazwą: Žilina w historii słowackiej, Publikacja z konferencji naukowej do 620 rocznicy udzielenia przywileju dla Słowaków Žilińskich, Žilina 7 maja 2001, w zakresie 124 stron. Na budynku Starego ratuszu była już w roku 1981 umieszczona tablica pamiętna z obrazem Przywileju, a następnie została ponownie odnowiona 3.12.1993. Znaczenie Przywileju dla Słowaków Žilińskich zostało ocenione również tym, że zostało ogłoszone narodową pamiątką kulturalną. Do tej pory należy do najważniejszych dowodów świadomości narodowej tutejszego obywatelstwa słowackiego. Tylko jako przykład podajemy, iż podobny przywilej uzyskali Czesi w Pradze w roku 1413 i Węgrzy w Budapeszcie dopiero w roku 1436. Jak widać, patrycjat Niemiecki był w Europie środkowej mocny. W większości miast średniowiecznych nie udało się zmusić go do parytetowego zastępstwa innych narodowości w radach miejskich.

Źródło: Mgr. Jozef Moravčík

Fotogaleria

Do ściągnięcia

TIK na Facebooku

SZUKAJ POŁĄCZENIA

Przez
Dodaj przejścia

ŽILINA VIRTUÁLNE

POČASIE

FOTOGALÉRIA